<div id="MiddleColumn_internal"> <p style="text-align: justify; ">रतनगुंज :(रत्नगुंज, थोरली गुंज, मोठी गुंज, वाल; हिं. गु. बडी गुंची, हत्ती गुंची; क. मंजुती; सं. कुचंदन, रंजक; इं. रेडवुड, कोरल वुड, कोलर पी; लॅ. ॲडिनॅन्थेरापूव्होनिना; कुल-लेग्युमिनोजी, उपकुल-मिमोजॉइडी). सु. १८–२४ मी. उंच व २–२·५ मी. घेर असलेला हा पानझडी वृक्ष फुलझाडांपैकी वनस्पती, आवृतबीज उपविभाग द्विदलिकित (बियांत दोन दलिका-दले-असलेल्या) वनस्पतींच्या वर्गातील आहे. त्याचा प्रसार द. भारत, सह्याद्री, पूर्व उपहिमालय, अंदमान बेटे इ. प्रदेशांत आहे. यांशिवाय ब्रह्मदेश, मलाया, फिलिपीन्स, चीन, पाकिस्तान व श्रीलंका या देशांतही हा वृक्ष आढळतो.</p> <p style="text-align: justify; ">बाभूळव शिरीष यांच्याशी काही लक्षणांत याचे साम्य आहे. या वृक्षाच्या प्रजातीतील एकूण आठ जातींपैकी भारतात फक्त एकच आहे. ही कोकण व कारवारच्या जंगलांत सामान्यपणे आढळते; तथापि उद्यानांतून व रस्त्याच्या दुतर्फा शोभेकरिता लावतात. याला द्विगुण पिच्छाकृती (पिसासारखी दोनदा विभागलेली) संयुक्त पाने (२०–४५ सेंमी. लांब) असून त्यांवर ७–१७ सेंमी. लांबीच्या दलांच्या ३–६ जोड्या असतात; प्रत्येक दल ८–१६ दलकांचे असून प्रत्येक दलक २·५–३·७X२–०·८ सेंमी. असते; ते पातळ व लंबगोल असून टोकास गोलसर असते. दले समोरासमोर परंतु दलके एकाआड एक असतात. पानांच्या बगलेत किंवा काही फांद्यांच्या टोकांस ५–२० सेंमी. लांबीचे फुलोरे मंजरी किंवा परिमंजरी; पुष्पबंध मार्च ते मेमध्ये येतात.</p> <p style="text-align: justify; ">फुले फार लहान, पिवळट व सुगंधी असून त्यांत दहा केसरदले (पुं-केसर) असतात. फळ (शिंबा-शेंग) १५–२३X१·३ सेंमी., काहीसे वाकडे, टोकदार व सपाट असून सुकल्यावर त्याचे दोन भाग स्वतःभोवती पिळवटून स्वतंत्र होतात; त्या वेळी अनेक (१०–१२) बिया सुटून फेकल्या जातात. प्रत्येक बी मसुराच्या आकाराची, गुळगुळीत, चकचकीत, सु. ०·८ सेंमी. व्यासाची व शेंदरी असते. याची इतर सामान्य शारीरिक लक्षणे लेग्युमिनोजीअथवा शिंबावंत कुलात वर्णन केल्याप्रमाणे असतात.</p> <p style="text-align: justify; ">सर्वसाधारणपणे ओलसर हवेत हा वृक्ष चांगला वाढतो. लागवडीकरिता छाटकलमे पावसाळ्यात लावतात. बिया प्रथम चांगल्या भिजत ठेवून नंतर पेरल्यास लवकर रुजतात. या वृक्षाचे मध्यकाष्ठ लाल रंगाचे, जड, कठीण व टिकाऊ असून ते रक्त्तचंदनाऐवजी चंदन वापरतात. दक्षिण भारतात ते घरबांधणीत व कपाटाकरिता उपयोगात आहे. लाकडाचे चूर्ण लाल रंगाकरिता वापरतात आणि त्याचे गंध कपाळास लावतात. बियांच्या माळा दागिन्याप्रमाणे घालतात आणि सोनार व जव्हेरी लोक सोने-मोती व खडे तोलण्यास वापरतात. बियांत १४% स्थिर तेल असून तेलात २५% लिग्नोसेरिक अम्ल असते. बिया व लाकूड यांचा काढा फुप्फुसाच्या विकारांत देतात; तसेच तो जुनाट नेत्रशोथावर (डोळ्याच्या दाहयुक्त सुजेवर) बाहेरून लावतात. बियांचे चूर्ण टाकणखाराबरोबर मिसळून एक उपयुक्त लुकण बनवितात. दक्षिण भारतात पानांचा काढा जुनाट संधिवातावर देतात; दीर्घकालपर्यंत घेतल्यास तो वाजीकर (कामोत्तेजक) असतो; रक्त्तमेहावरही तो उपयुक्त असतो.</p> <p style="text-align: justify; "> </p> <p style="text-align: justify; ">संदर्भ : 1. Kirtikar, K. R.; Basu, B. D. The Indian Medicinal Plants, Vol. II. New Delhi, 1975.</p> <p style="text-align: justify; ">2. McCann. C. 100 Beautiful Trees of India, Bombay, 1959.</p> <table class="plain" style="text-align: justify; "> <tbody> <tr> <th><img class="image-left" src="https://static.vikaspedia.in/media_vikaspedia/mr/images/rural-energy/environment/91c94893593593f93593f92792493e-93592893894d92a924940/copy3_of_KH14P581.jpg" /><span>KH - 14 - P - 58 - 1</span></th><th><img class="image-left" src="https://static.vikaspedia.in/media_vikaspedia/mr/images/rural-energy/environment/91c94893593593f93593f92792493e-93592893894d92a924940/copy2_of_KH14P582.jpg" /><span>KH - 14 - P - 58 - 2</span></th> </tr> <tr> <td><span><br /></span><img class="image-left" src="https://static.vikaspedia.in/media_vikaspedia/mr/images/rural-energy/environment/91c94893593593f93593f92792493e-93592893894d92a924940/copy_of_KH14P583.jpg" /><span class="easy_img_caption_inner"> </span><span>KH - 14 - P - 58 - 3</span><br /></td> <td><span><br /></span><img class="image-left" src="https://static.vikaspedia.in/media_vikaspedia/mr/images/rural-energy/environment/91c94893593593f93593f92792493e-93592893894d92a924940/copy_of_KH14P584.jpg" /><span>KH - 14 - P - 58 - 4</span></td> </tr> </tbody> </table> <p style="text-align: justify; ">लेखक - शं. आ. परांडेकर</p> <p style="text-align: justify; ">स्त्रोत - <a class="external-link ext-link-icon" href="https://marathivishwakosh.maharashtra.gov.in/khandas/khand14/index.php/23-2015-01-14-06-54-48/10201-2012-10-19-04-44-51?showall=1&limitstart=" target="_blank" title="नवीन विंडोमध्ये ओपन होणारी बाह्य साईट ">मराठी विश्वकोश</a></p> </div>