ऊर्जा

ऊर्जेचे प्रकार व तंत्रज्ञान 

अपारंपारिक ऊर्जा

समुद्र उर्जा / सागरी लाटांपासून उर्जा 

English

Hindi

Marathi

Bengali

Gujarati

Nepali

Kannada

Malayalam

Tamil

Telugu

Urdu

MAT-Trasnlation

MAT-Auto Generation

Vikas AI

Chatbot

Calendar

Assamese

Bodo

Dongri

Kashmiri

Konkani

Maithili

Manipuri

Odia

Punjabi

Sanskrit

Santali

Sindhi

Energy

ऊर्जेच्या दृष्टीने पर्यावरणाचे महत्व या बद्दल माहिती या विभागात दिली आहे.

Experiments and experiences in meeting the energy and water demands of communities are detailed here.

/rural-energy/90a93094d91c947935930940932-91593e939940-92e93e93993f92494092a91f-92b93f93294d92e94d938

या विभागात नवीनतम उर्जेविषयीचे काही माहितीपट दिले आहेत 

/rural-energy/विद्युत-आगी-टाळण्यासाठी-सामान्य-सुरक्षा-उपाय

घरे आणि इमारतींमध्ये विद्युत आगी आणि अपघात टाळण्यासाठी सामान्य सुरक्षा उपाय

या विभागात उर्जा संवर्धन, उर्जा कार्यक्षमता, पर्यावरणास अनुकूल उर्जा (green energy) उत्पादन, पावसाच्या पाण्याची साठवण,  इ. साठी वापरल्या जाणार्या तंत्रज्ञानाविषयी  माहिती दिली आहे.

/rural-energy/908-92a94193894d92493f91593e

या विभागात उर्जा विषयी विविध संस्थांनी प्रकाशित केलेली पुस्तके दिली आहेत 

/rural-energy/90a93094d91c93e-915936940-935-915941920947-93593e92a93093e932

सौर ऊर्जा, पवन ऊर्जा, जैविक ऊर्जा या ऊर्जा कशा पद्धतीने व कुठे वापरू शकाल याबद्दल यात माहिती दिली आहे.

ग्रामीण नवसंशोधन या विभागात ग्रामीण भागात ऊर्जेच्या संदर्भात लावलेल्या नवनवीन शोधांची माहिती यात दिली आहे.


या विभागात इतर संस्था, कार्यक्रम, प्रोग्राम, प्रशिक्षण यांची माहिती व इतर माहिती यात दिली आहे.

/rural-energy/केंद्रीय-विद्युत-प्राधिकरण-(सुरक्षा-आणि-विद्युत-पुरवठ्याशी-संबंधित-उपाययोजना)-नियमावली,-२०२३

 केंद्रीय विद्युत प्राधिकरण (सुरक्षा आणि विद्युत पुरवठ्याशी संबंधित उपाययोजना) नियमावली, २०२३ चे ठळक मुद्दे

/rural-energy/भारताची-ग्रीन-हायड्रोजन-प्रमाणन-योजना

 भारताच्या ग्रीन हायड्रोजन प्रमाणन योजनेबद्दल तपशील समाविष्ट करते.

/rural-energy/energy_types/renewable_energy/91c93293593f92694d92f94192494d-91594790292694d93093e90291a947-93593094d917940915930923

जलविद्युत् केंद्रांचे वर्गीकरण हे मुख्यतः (१) स्थानपरत्वे, (२) जलशीर्षानुसार अथवा (३) जमिनीवरील किंवा भूमिगत अशा प्रकारे करतात.

/rural-energy/energy_types/renewable_energy/93894c930-90a93094d91c93e-93894293094d92f

सूर्य हा ऊर्जेचा प्रमुख स्त्रोत आहे. ही ऊर्जा नैसर्गिकरीत्या आणि विनामूल्य उपलब्ध असते.

/rural-energy/energy_types/renewable_energy/91593090291c-92a94b90291793e92e93f92f93e

अनेक वृक्षांची लागवड जैवइंधन बनवण्यासाठी करता येते

/rural-energy/energy_types/renewable_energy/93593e92a930-93894c930-90a93094d91c94791a93e

सौर ऊर्जास्रोतांचा उपयोग विहिरीतून पाणी उपसण्यासाठी, विद्युतनिर्मितीसाठी, अन्न शिजवणे आणि वाळवणे, पाणी गरम करण्यासाठी होऊ शकतो. यासाठी वॉटर हीटर, पवनचक्की, सोलर कुकर, फोटोहोल्टिक दिवे आणि पंप, सुधारित चूल आणि गोबर गॅस संयंत्रे अशी साधने उपलब्ध आहेत. 

/rural-energy/energy_types/renewable_energy/92a93592891a91594d915940

पृथ्वीच्या वातावरणामधील वाऱ्‍याच्या रूपातील गतिज ऊर्जेचा यांत्रिक ऊर्जा मिळविण्यासाठी उपयोग करणारे साधन. 

/rural-energy/energy_types/renewable_energy/93894c930-90a93094d91c93e-920930947932-90a93094d91c94791a93e-92e94191694d92f-93894d93094b924

अपारंपरिक ऊर्जेमध्ये सौर ऊर्जेचे स्थान महत्त्वपूर्ण आहे. भारतासारख्या उष्ण कटिबंधीय देशात सूर्यप्रकाश मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध आहे. 

/rural-energy/energy_types/renewable_energy/91c93293593f92694d92f94192494d-91594790292694d930

जलप्रपाताच्या शक्तीची माहिती मनुष्यास पुरातन काळापासून होती; परंतु त्या शक्तीचा उपयोग प्रथम केव्हा व कसा केला गेला, याची माहिती उपलब्ध नाही.

/rural-energy/energy_types/renewable_energy/92a935928-90a93094d91c94791a947-90992a92f94b917

वाऱ्याची गती बदलत असल्यामुळे, तसेच तो कधीकधी अगदी मंद होत असल्यामुळे त्यापासून प्राप्त होणाऱ्या ऊर्जेत स्थैर्य नसते.

/rural-energy/energy_types/renewable_energy/91c94893593f915-93893e92e91794d930940-935-91c94893593f915-907902927928

सौर ऊर्जेचे रूपांतर, वनस्पती, फोटोसिंथेसिस द्वारा अन्नात होते आणि त्यातूनच जैविक सामग्रीची निर्मिती होते. ही सामग्री पुढे अनेक प्रक्रियांमधून जाते आणि ऊर्जा स्त्रोत निर्माण होतात.

/rural-energy/energy_types/renewable_energy/91c948935907902927928947

जैव इंधनाची माहिती यामध्ये दिली आहे. 

/rural-energy/energy_types/renewable_energy/92a935928-90a93094d91c94791a940-90992a93292c94d92792493e-93593e922935923947-93691594d200d92f

अपारंपरिक ऊर्जा स्रोतापासून वीज उपलब्धी वाढवणे, त्याचा वापर करणे यासाठी जगभरामध्ये सातत्याने संशोधन केले जात आहे. अपारंपरिक ऊर्जेतील महत्त्वाची ऊर्जा पवन ऊर्जा आहे. त्याच्या साह्याने अधिक प्रमाणात वीज मिळवण्यासाठी अमेरिकेतील आयोवा राज्य विद्यापीठामध्ये संशोधन केले जात आहे.

/rural-energy/energy_types/renewable_energy/93892e94192694d930-90993094d91c93e-93893e917930940-93293e91f93e90292a93e938942928-90993094d91c93e

या विभागात सागरी लाटांपासून तयार होणार्या उर्जाविषयी माहिती दिली आहे. 

/rural-energy/energy_types/renewable_energy/92d942-91493794d92e93f915-90a93094d91c93e

भू-औष्मिक ऊर्जेचा शब्दशः अर्थ, जमिनीतून निर्माण झालेली ऊर्जा.

/rural-energy/energy_types/renewable_energy/93894c930-90a93094d91c93e-920930947932-90a93094d91c94791a93e-92e94191694d92f-93894d93094b924-1

/rural-energy/energy_types/renewable_energy/93593e93094d200d92f93e92a93e938942928-92e93f933942-93691592393e930947-92c932-92a935928-90a93094d91c93e

खनिज तेलाच्या किंमती सतत वाढत आहेत. त्या पार्श्वभूमीवर – ऊर्जा सुरक्षा – हा विषय सर्वच देशांमध्ये सतत चर्चेचा राहीला आहे.

/rural-energy/energy_types/renewable_energy/93894293094d92f93e91a947-92a94392594d935940935930-93994b92393e930947-92a93093f92393e92e

सूर्यापासून पृथ्वीला प्रकाश व उष्णता मिळत असते. शिवाय सूर्यापासून येणारे जंबुपार प्रारण, सौरवाताचा स्थिर प्रवाह आणि मोठ्या उज्ज्वालांची कणमय वादळे यांचा पृथ्वीवर परिणाम होतो.

/rural-energy/energy_types/renewable_energy

या विभागामध्ये अपारंपरिक अथवा नवीनतम उर्जा स्त्रोतांची माहिती दिली आहे. 

/rural-energy/energy_types/90a93094d91c94791a947-90992494d92a93e926928

या विभागात विविध स्वरूपात व विविध प्रकारे केलेले जाणारे ऊर्जेच्या उत्पादनाची माहिती देण्यात आली आहे.

/rural-energy/energy_types/traditional_energy

निसर्गात उपलबद्ध असलेल्या साधनसामुग्रीपासून जी उर्जा निर्माण करतात त्याला पारंपारिक उर्जा म्हणतात.

/rural-energy/energy_types/energy_efficiency

या विभागात उर्जा कार्यक्षमते विषयी माहिती दिली आहे. 

/rural-energy/energy_types/rain_maintenance

पावसाचे पाणी जमा करणे आणि त्याचा नंतर योग्य वेळी वापरासाठी साठा करणे अशी पावसाच्या पाण्याच्या साठवणीची (RainwaterHarvesting) व्याख्या करता येईल.

या विभागात उर्जा बचत कशी करावी आणि ती करणे का गरजेचे आहे याविषयी माहिती दिली आहे.

या विभागात उर्जेचे विविध प्रकार नमूद केले आहेत तसेच या विभागात ऊर्जा बचत, ऊर्जेचे उत्पादन, पर्जन्य संधारण या विषयी माहिती देण्यात आली आहे.

उर्जा म्हणजे एखाद्या व्यक्तीची अथवा यंत्राची काम करण्याची ताकद किंवा क्षमता म्हणजे उर्जा होय.  उर्जा २ प्रकारची असते. पारंपारिक उर्जा आणि अपारंपरिक उर्जा. 


सरकारी योजना, नियम, कायदे इ. ची माहिती या विभागात दिली आहे.

महिला आणि ऊर्जा या विभागात ऊर्जेचा वापर सर्वात जास्त महिला करावा लागतो. त्यांना तंत्रज्ञानाचा वापर करून योग्य ऊर्जा उपलब्ध करून देण्याचा साठीची माहिती यात दिली आहे. 

<div id="MiddleColumn_internal">
<h3>महासागर ऊर्जा </h3>
 पृथ्वीवरील जवळजवळ ७० – ७५% क्षेत्रावर पाणी आहे. यांत पॅसिफिक, अटलांटिक, हिंदी इ. महासागर तसेच लहान मोठे समुद्र आहेत. या सागरसंपत्तीमध्ये दडलेल्या ऊर्जेबद्दल प्रामुख्याने दोन-तेन रूपांत शास्त्रज्ञांनी अभ्यास केला आहे.
भरती-ओहोटी : पृथ्वीतलावरील पाण्यावर सूर्य आणि चंद्र यांच्या गुरूत्वाकर्षणाचा प्रभाव पडत असल्याने सागरातील पाण्याला भरती-ओहोटीच्या चक्राचा अनुभव अव्याहतपणे येत असतो. भरतीच्या वेळी पाण्याची स्थितिज ऊर्जा वाढलेली असते. ओहोटी वळल्यावर पाणी कमी होत असताना या स्थितिज ऊर्जेचा वापर करून पाहिजे असलेल्या प्रकारची ऊर्जानिर्मिती करता येते. भरती-ओहोटीच्या पातळींमधील फरक जितका अधिक, तितक्या प्रमाणात ऊर्जानिर्मिती अधिक होण्याची शक्यता असते. भारताच्या पश्चिम किनाऱ्याच्या केलेल्या एका सर्वेक्षणात गुजरातच्या खंबायत आखातात भरती-ओहोटीमधील फरक सर्वांत अधिक आढळला.
<h3>सागरी लाटा </h3>
समुद्रकिनाऱ्यावर रात्रंदिवस लाटा एकीपाठोपाठ एक येत असतात. या लाटा म्हणजे वेगाने वाहणारे पाणीच असते. लाटांमध्ये असलेली ही गतिज ऊर्जा वापरून वीज निर्माण करण्याचे तंत्र शास्त्रज्ञांनी विकसित करण्याचा प्रयत्न केला आहे. ज्या किनाऱ्यावर लाटांची उंची आणि वारंवारता अधिक, तितकी तेथील लाटांपासून मिळू शकणारी ऊर्जाही अधिक असते. अशा जोरदार लाटांचा शोध घेऊन त्या ठिकाणी विद्युत् जनित्रे बसविल्यास किफायतशीररीत्या वीज निर्माण होऊ शकते. भारतीय तंत्रज्ञानावर आधारित काही प्रायोगिक जनित्रे केरळ राज्याच्या अरबी समुद्रकिनाऱ्यावर तिरूअनंतपुरमजवळ विझिज्जम येथे कार्यंवित आहेत.
महासागरी उष्णता: सागरी औष्णिक विषमतेवर आधारित ऊर्जानिर्मिती. महासागरातील पृष्ठभागावर सूर्याच्या उन्हात वर्षाव दिवसभर होतो, तेव्हा ह्या पाण्यात औष्णिक ऊर्जा शोषली जाऊन पाण्याचे तापमान वाढते. या तुलनेत सागरात जसे खोल जावे, तसे पाण्याचे तापमान कमी असलेले आढळते. समुद्राच्या खोल पाण्यात मंच (प्लॅटफॉर्म) उभे करण्याचे तंत्रज्ञान विकसित झालेले आहे. त्याचा आधार घेऊन पृष्ठभागाजवळच्या कोमट पाण्यात शोषलेली ऊर्जा त्यामधून काढून घेऊन विद्युत् ऊर्जा निर्माण करणे शक्य आहे, हे शास्त्रज्ञांनी सिद्ध केले आहे. हा भविष्यातील एक लक्षणीय शक्ती-उदगम ठरेल.
 
स्त्रोत : <a class="external-link ext-link-icon" href="http://marathivishwakosh.in/khandas/khand17/index.php?option=com_content&view=article&id=10379&limitstart=3">मराठी विश्वकोश</a>
</div>